คู่มือความปลอดภัย วิธีใช้ "เครื่องตรวจจับแก๊สรั่ว" และตรวจวัดแก๊ส VOCs ในโรงงาน

ในอุตสาหกรรมโรงงานการผลิต ปิโตรเคมี ยานยนต์และกระบวนการผลิตที่มีการใช้สารเคมี การรั่วไหลของแก๊สและไอระเหยในโรงงานอุตสาหกรรม เป็นความเสี่ยงที่ไม่ควรมองข้ามเพราะแก๊สบางชนิดอาจเป็นพิษต่อผู้ปฏิบัติงาน ขณะที่แก๊สหรือไอระเหยบางประเภทสามารถติดไฟหรือระเบิดได้เมื่อมีความเข้มข้นอยู่ในช่วงที่เหมาะสม การตรวจวัดสภาพบรรยากาศอย่างสม่ำเสมอจึงเป็นส่วนสำคัญของระบบความปลอดภัยในการทำงาน เครื่องตรวจจับแก๊สรั่ว จึงเป็นหนึ่งในเครื่องมือที่ช่วยตรวจสอบความผิดปกติของบรรยากาศในพื้นที่ปฏิบัติงาน 

โดยอุปกรณ์แต่ละประเภทมีหลักการตรวจวัดแตกต่างกันตามชนิดของแก๊สและวัตถุประสงค์ในการใช้งาน สำหรับโรงงานที่มีความเสี่ยงจากสารประกอบอินทรีย์ระเหยง่าย หรือ VOCs (Volatile Organic Compounds) เช่น เบนซิน โทลูอีน หรือตัวทำละลายต่างๆ รวมถึงแก๊สพิษและแก๊สไวไฟชนิดอื่นๆ เทคโนโลยี PID หรือ Photoionization Detection เป็นอีกทางเลือกสำหรับการตรวจวัด VOCs โดยเฉพาะ ซึ่งการตรวจจับตั้งแต่ระยะแรกเริ่มจึงเป็นมาตรการสำคัญในการบำรุงรักษาเชิงรุก และการบำรุงรักษาเชิงพยากรณ์ เพื่อป้องกันอุบัติเหตุจากการระเบิด การอัคคีภัย เป็นการลดความเสี่ยงต่อสุขภาพของผู้ปฏิบัติงานอย่างยั่งยืน

ทำความรู้จักแก๊ส VOCs และเครื่องตรวจจับแก๊สรั่วในโรงงานอุตสาหกรรม

สารประกอบอินทรีย์ระเหยง่าย (VOCs) เป็นสารไอระเหยที่พบได้บ่อยในกระบวนการพ่นสี การใช้ตัวทำละลาย, งานทำความสะอาดชิ้นงานด้วยสารเคมีและกระบวนการกลั่น การรั่วไหลของแก๊ส VOCs ไม่เพียงแต่นำไปสู่อันตรายต่อระบบทางเดินหายใจของผู้ปฏิบัติงานเท่านั้น แต่ยังเสี่ยงต่อการเกิดการติดไฟเมื่อความเข้มข้นถึงจุด LEL (Lower Explosive Limit)

การเลือกใช้เครื่องตรวจจับแก๊สรั่วและตรวจวัด VOCs ควรพิจารณาเทคโนโลยีของเซนเซอร์ให้เหมาะสมกับชนิดแก๊ส เช่น

• PID (Photoionization Detection) : แม่นยำสูงสำหรับการตรวจวัดแก๊ส VOCs ในระดับความเข้มข้นต่ำ (ppm/ppb)
  
  
• NDIR (Non-Dispersive Infrared) : เหมาะสำหรับแก๊สกลุ่มไฮโดรคาร์บอนและแก๊สติดไฟ
  
  
• Electrochemical Sensor : เหมาะสำหรับตรวจวัดแก๊สพิษเฉพาะชนิด เช่น CO, H₂S, NH₃

วิธีใช้เครื่องตรวจจับแก๊สรั่วและตรวจวัด VOCs อย่างปลอดภัย

1. ทำความเข้าใจชนิดของแก๊สก่อนเริ่มตรวจวัด : สิ่งสำคัญอันดับแรกก่อนนำ เครื่องตรวจจับไปใช้งาน คือต้องทราบว่าพื้นที่นั้นมีความเสี่ยงจากแก๊สหรือสารเคมีประเภทใด ตัวอย่างเช่น

• แก๊สไวไฟและไอระเหยที่สามารถเกิดการลุกไหม้
• แก๊สพิษ เช่น CO หรือ H₂S
• ออกซิเจนในระดับต่ำหรือสูงผิดปกติ
• สารประกอบอินทรีย์ระเหยง่าย หรือ VOCs
• สารเคมีเฉพาะกระบวนการผลิต เช่น ตัวทำละลายหรือไอระเหยจากสารเคมี

การเลือกเครื่องตรวจจับแก๊สรั่วจึงไม่ควรพิจารณาจากคำว่าตรวจจับแก๊สเพียงอย่างเดียว แต่ต้องเลือกชนิดเซนเซอร์และช่วงการวัดให้ตรงกับสารที่ต้องการตรวจสอบ สำหรับ VOCs เครื่องตรวจวัดแบบ PID สามารถใช้ตรวจวัดสารประกอบอินทรีย์ระเหยง่าย มีทั้งแบบ Handheld, Portable และ Fixed และสามารถครอบคลุมช่วงการตรวจวัดตั้งแต่ระดับ ppb ไปจนถึง ppm ตามรุ่นของอุปกรณ์

2. ตรวจสอบสภาพเครื่องก่อนใช้งานทุกครั้ง : ก่อนนำเครื่องตรวจจับแก๊สรั่วเข้าสู่พื้นที่เสี่ยง ควรตรวจสอบสภาพของอุปกรณ์ก่อน เช่น

• ตัวเครื่องไม่มีรอยแตกหรือความเสียหาย
• หน้าจอแสดงผลทำงานตามปกติ
• แบตเตอรี่มีประจุเพียงพอ
• ช่องรับแก๊สและเซนเซอร์ไม่มีสิ่งอุดตัน
• อุปกรณ์เสริม เช่น Sampling Probe หรือสายดูดตัวอย่าง อยู่ในสภาพพร้อมใช้งาน
• ไม่มีสัญญาณ Fault หรือ Error
• ตรวจสอบวันหมดอายุหรือสถานะของเซนเซอร์ตามคู่มือผู้ผลิต

ขั้นตอนนี้มีความสำคัญ เพราะการที่เครื่องเปิดติดไม่ได้หมายความว่าเครื่องพร้อมสำหรับการตรวจวัดที่ถูกต้องเสมอไป

3. ตรวจสอบ Calibration ก่อนนำไปใช้งาน : Calibration หรือการสอบเทียบเป็นขั้นตอนสำคัญของเครื่องมือวัด โดยเฉพาะเมื่อใช้ผลการตรวจวัดเพื่อประเมินความปลอดภัยในพื้นที่ทำงาน ผู้ใช้งานควรตรวจสอบว่าเครื่องตรวจจับแก๊สรั่วได้รับการสอบเทียบตามข้อกำหนดของผู้ผลิตและมีสถานะ Calibration ที่ยังใช้งานได้ หากเครื่องแสดงความผิดปกติหรือผลการตรวจสอบไม่เป็นไปตามข้อกำหนด ควรหยุดใช้งานและดำเนินการตรวจสอบโดยผู้รับผิดชอบ สำหรับอุปกรณ์ตรวจวัด VOC แบบ PID บางรุ่นมีขั้นตอน Calibration ที่ออกแบบให้ทำได้ง่ายและมีเซนเซอร์ที่สามารถเข้าถึงเพื่อการบำรุงรักษาได้สะดวก เช่น กลุ่มเครื่อง Falco 2 ที่ P & A Technology เผยแพร่ข้อมูลผลิตภัณฑ์ไว้

4. ทำ Bump Test เมื่อเป็นข้อกำหนดของอุปกรณ์และระบบความปลอดภัย : นอกจาก Calibration แล้ว การทำ Bump Test เป็นอีกขั้นตอนที่ใช้ตรวจสอบการตอบสนองของระบบตรวจจับก๊าซ โดยนำก๊าซทดสอบที่ทราบความเข้มข้นเข้าสู่เซนเซอร์ แล้วตรวจสอบว่าเครื่องตรวจจับแก๊สรั่วสามารถตอบสนองและแจ้งเตือนได้ตามที่กำหนดหรือไม่ หลักการนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งกับเครื่องที่ใช้เป็นอุปกรณ์ป้องกันบุคลากร เพราะการตรวจสอบว่าเซนเซอร์สามารถตอบสนองต่อก๊าซได้จริงช่วยลดความเสี่ยงจากการนำอุปกรณ์ที่มีความผิดปกติไปใช้งาน อย่างไรก็ตาม ความถี่และขั้นตอนของ Bump Test ต้องอ้างอิง คู่มือของเครื่อง รุ่นเซนเซอร์และข้อกำหนดด้านความปลอดภัยของสถานประกอบการ ไม่ควรกำหนดจากเครื่องรุ่นอื่นโดยตรง

5. วิธีตรวจวัดแก๊สรั่วในพื้นที่ปฏิบัติงาน : เมื่อเครื่องตรวจจับแก๊สรั่วพร้อมใช้งานแล้ว ผู้ปฏิบัติงานควรเริ่มตรวจวัดจากบริเวณที่กำหนดตามแผนการตรวจสอบ เช่น

• จุดเชื่อมต่อท่อ
• วาล์ว
• Flange
• ปั๊ม
• ถังเก็บสารเคมี
• จุดถ่ายเทสารเคมี
• ห้องเก็บสารเคมี
• ระบบระบายอากาศ
• พื้นที่ปิดหรือพื้นที่ที่มีการสะสมของไอระเหย

ควรตรวจวัดอย่างเป็นระบบและไม่ควรนำตัวเองเข้าไปอยู่ในบริเวณที่สงสัยว่ามีแก๊สรั่วเพียงเพื่อให้เครื่องเข้าใกล้แหล่งรั่วมากขึ้น หากเป็นพื้นที่อับอากาศหรือพื้นที่ที่อาจมีบรรยากาศเป็นอันตราย ต้องปฏิบัติตาม Confined Space Procedure ของโรงงาน และใช้เครื่องมือที่ได้รับการรับรองเหมาะสมกับพื้นที่ดังกล่าว

6. การตรวจวัด VOCs ด้วยเทคโนโลยี PID : PID (Photoionization Detector) เป็นเทคโนโลยีของเครื่องตรวจจับแก๊สรั่วที่ใช้แสง UV เพื่อทำให้โมเลกุลของสารบางชนิดเกิดการแตกตัวเป็นไอออน จากนั้นเครื่องจะตรวจวัดสัญญาณที่เกิดขึ้นและแสดงผลเป็นความเข้มข้น โดยเทคโนโลยีนี้เหมาะสำหรับงานตรวจวัด VOCs หลายประเภท ซึ่งเครื่องแต่ละรุ่นอาจมีช่วงการตรวจวัดและความสามารถในการตอบสนองต่อสารแต่ละชนิดแตกต่างกัน ตัวอย่างเช่น Falco 2 ที่เป็นเครื่องตรวจวัด VOC แบบ Fixed PID สำหรับการตรวจวัดอย่างต่อเนื่อง โดยมีช่วงการตรวจวัด 0–10, 0–100 หรือ 0–1,000 ppm ตามการตั้งค่าของเครื่องตรวจจับแก๊สรั่วและมีตัวเลือกสำหรับการเชื่อมต่อระบบควบคุม

ดังนั้น การอ่านค่า VOC จากเครื่อง PID ควรพิจารณา ชนิดสารที่ต้องการตรวจวัด, Response Factor, ช่วงการวัด และการ Calibration ของเครื่องรุ่นนั้นร่วมด้วย ไม่ควรตีความว่าค่าที่แสดงบนหน้าจอสามารถใช้แทนความเข้มข้นจริงของสารทุกชนิดได้โดยตรง

หากเครื่องตรวจจับแก๊สรั่วแจ้งเตือน ต้องทำอย่างไร?

เมื่อเครื่องส่งสัญญาณเตือน สิ่งสำคัญคืออย่ามองว่าเป็นเพียงสัญญาณผิดพลาดจนกว่าจะตรวจสอบแล้ว ซึ่งมีแนวทางในการปฏิบัติคือ

• หยุดงานที่กำลังดำเนินการ หากมีความเสี่ยง
• แจ้งผู้รับผิดชอบหรือผู้ควบคุมพื้นที่
• ปฏิบัติตามขั้นตอน Emergency Response ของโรงงาน
• ออกจากพื้นที่หากกำหนดให้มีการอพยพ
• ห้ามเข้าไปตรวจสอบแหล่งรั่วด้วยตัวเองโดยไม่มีมาตรการควบคุมความเสี่ยง
• หลีกเลี่ยงแหล่งกำเนิดประกายไฟ หากพื้นที่มีความเสี่ยงจากแก๊สไวไฟ
• ใช้ระบบระบายอากาศหรือวิธีควบคุมอื่นตามขั้นตอนของโรงงาน
• ตรวจสอบพื้นที่ซ้ำโดยผู้ที่ได้รับอนุญาตและมีอุปกรณ์ที่เหมาะสม

ระบบตรวจจับก๊าซแบบ Fixed บางประเภทสามารถส่งสัญญาณเตือนด้วยทั้งเสียงและไฟ รวมถึงเชื่อมต่อกับระบบควบคุมเพื่อดำเนินการตอบสนอง เช่น ระบบระบายอากาศได้ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับการออกแบบระบบและอุปกรณ์ที่เลือกใช้ด้วย

ข้อควรระวังในการใช้เครื่องตรวจจับแก๊สรั่ว

• ไม่ควรใช้เครื่องผิดประเภท : เครื่องตรวจจับแก๊สแต่ละรุ่นออกแบบมาสำหรับสารและช่วงความเข้มข้นที่แตกต่างกัน จึงควรเลือกเครื่องให้ตรงกับ Hazard ที่ต้องการตรวจวัด
  
  
• ไม่ควรละเลยการบำรุงรักษา : เซนเซอร์และส่วนประกอบต่างๆ มีอายุการใช้งานและอาจได้รับผลกระทบจากสภาพแวดล้อม การใช้งานต่อเนื่องโดยไม่ตรวจสอบอาจทำให้ประสิทธิภาพของเครื่องลดลง
  
  
• ไม่ควรนำค่าที่ได้ไปตีความโดยไม่ดูหน่วย : ค่าการตรวจวัดอาจแสดงเป็นหน่วย เช่น ppm, ppb, %LEL หรือ %vol ซึ่งมีความหมายแตกต่างกันอย่างมาก
  
  
• ไม่ควรตรวจวัดเพียงจุดเดียว : แก๊สและไอระเหยสามารถเคลื่อนที่และสะสมในตำแหน่งต่าง ๆ ได้ การวางแผนจุดตรวจวัดจึงควรพิจารณากระบวนการผลิต การระบายอากาศ และคุณสมบัติของสารเคมี

การเลือกเครื่องตรวจจับแก๊สรั่วอย่างไรให้เหมาะกับโรงงาน?

ตัวอย่างเช่น เครื่อง Falco 2 เป็น Fixed VOC Monitor ที่ออกแบบสำหรับการตรวจวัด VOC อย่างต่อเนื่อง ขณะที่ผลิตภัณฑ์กลุ่ม VOC PID ของ P & A Technology  มีทั้งเครื่องแบบมือถือ แบบพกพาและแบบติดตั้งประจำที่ จึงควรเลือกตามลักษณะงานจริงของโรงงาน

การใช้เครื่องตรวจจับแก๊สรั่วและเครื่องตรวจวัด VOCs ไม่ควรพิจารณาเพียงความสามารถในการแสดงค่าความเข้มข้น แต่ต้องมองเป็นส่วนหนึ่งของระบบบริหารความปลอดภัยและการบำรุงรักษาเชิงป้องกันของโรงงาน ตั้งแต่การเลือกเซนเซอร์ให้เหมาะกับสาร การตรวจสอบเครื่องก่อนใช้งาน การ Calibration และ Bump Test ไปจนถึงการกำหนดจุดตรวจวัดและขั้นตอนตอบสนองเมื่อเกิดสัญญาณเตือน

สำหรับโรงงานที่มีความเสี่ยงจาก VOCs เทคโนโลยี PID เป็นหนึ่งในเทคโนโลยีที่สามารถนำมาใช้ตรวจวัดสารประกอบอินทรีย์ระเหยง่าย 

โดย P & A Technology มีผลิตภัณฑ์ด้าน VOC PID ทั้งแบบ Handheld, Portable และ Fixed รวมถึงเครื่องตรวจวัด VOC อย่างต่อเนื่องสำหรับงานอุตสาหกรรม ทั้งนี้ การเลือกเครื่องมือและการกำหนดวิธีใช้งานจริงควรอ้างอิง คู่มือผู้ผลิต การประเมินความเสี่ยงของพื้นที่ และข้อกำหนดด้านความปลอดภัยของโรงงาน เพื่อให้เครื่องมือทำหน้าที่ได้อย่างถูกต้องและเหมาะสมกับสภาพการใช้งาน

หากคุณกำลังมองหาเครื่องตรวจจับแก๊สรั่ว P & A Technology เราจัดจำหน่ายเครื่องมือด้าน Predictive และ Preventive Maintenance รวมถึงอุปกรณ์ด้านสิ่งแวดล้อม และมีผลิตภัณฑ์เครื่องตรวจวัด VOC แบบ PID ทั้งชนิดมือถือ แบบพกพา และแบบติดตั้งประจำที่ หรือต้องการคำปรึกษาด้านงาน Predictive Maintenance สามารถศึกษาข้อมูลเพิ่มเติมและขอคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญได้ที่ บริษัท พี แอนด์ เอ เทคโนโลยี จำกัด (PAT) เพราะมีทีมบริการที่เชี่ยวชาญด้าน Machine Condition Monitoring, On-site Service, Rental Service และ After-sales Service สำหรับตอบคำถามทางเทคนิคให้กับคุณที่ดีที่สุด

FAQ 

Q: เครื่องตรวจจับแก๊สรั่วใช้ตรวจวัดแก๊สอะไรได้บ้าง?

A : เครื่องตรวจสำหรับการจับแก๊สรั่วมีหลายประเภท ขึ้นอยู่กับชนิดของเซนเซอร์และรุ่นของเครื่อง จึงสามารถออกแบบมาเพื่อตรวจจับแก๊สไวไฟ แก๊สพิษ ออกซิเจนหรือสารประกอบอินทรีย์ระเหยง่าย (VOCs) ได้ ผู้ใช้งานควรตรวจสอบชนิดเซนเซอร์และช่วงการวัดให้ตรงกับแก๊สที่ต้องการตรวจสอบก่อนเลือกซื้อ

Q: เครื่องตรวจจับแก๊สรั่วสามารถใช้ตรวจวัด VOCs ได้หรือไม่?

A : สามารถทำได้หากเป็นเครื่องที่ใช้เทคโนโลยีที่เหมาะสม เช่น PID (Photoionization Detector) ซึ่งออกแบบมาสำหรับตรวจวัดสารประกอบอินทรีย์ระเหยง่ายหลายชนิด โดยเครื่อง PID มีทั้งแบบมือถือ แบบพกพาและแบบติดตั้งประจำที่ ทั้งนี้ ควรตรวจสอบช่วงการวัดและ Response Factor ของเครื่องแต่ละรุ่นก่อนใช้งาน

Q: ก่อนใช้เครื่องตรวจจับแก๊สรั่วควรตรวจสอบอะไรบ้าง?

A : ควรตรวจสอบสภาพตัวเครื่อง แบตเตอรี่ เซนเซอร์ ช่องรับแก๊ส อุปกรณ์ Sampling และสถานะ Calibration รวมถึงทำ Bump Test หากเป็นขั้นตอนที่กำหนดโดยผู้ผลิตหรือระบบความปลอดภัยของโรงงาน เพื่อให้มั่นใจว่าเครื่องสามารถตอบสนองต่อแก๊สได้ตามข้อกำหนด

Q: หากเครื่องตรวจจับแก๊สรั่วส่งสัญญาณเตือน ควรทำอย่างไร?

A : ไม่ควรเพิกเฉยต่อสัญญาณเตือน ควรหยุดงานและแจ้งผู้รับผิดชอบพื้นที่ พร้อมปฏิบัติตามขั้นตอน Emergency Response ของโรงงาน หากมีคำสั่งให้อพยพควรออกจากพื้นที่ตามเส้นทางที่กำหนด และไม่ควรเข้าไปค้นหาจุดรั่วด้วยตัวเองโดยไม่มีมาตรการควบคุมความเสี่ยงที่เหมาะสม

Q: ควรเลือกเครื่องตรวจจับแก๊สรั่วแบบ Portable หรือ Fixed สำหรับโรงงาน?

A : ขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์การใช้งาน Portable/Handheld เหมาะสำหรับการตรวจวัดตามจุดต่างๆ หรือใช้ตรวจสอบพื้นที่ ส่วน Fixed Gas Detector เหมาะสำหรับติดตั้งในจุดที่ต้องการเฝ้าระวังอย่างต่อเนื่อง เช่น บริเวณกระบวนการผลิตหรือพื้นที่ที่มีความเสี่ยงจากการรั่วไหลของแก๊ส การเลือกใช้งานควรพิจารณาชนิดแก๊ส ช่วงการวัด สภาพพื้นที่ และระบบแจ้งเตือนร่วมกัน

ติดต่อสอบถามเพิ่มเติม